د ټرمپ بې‌اصوله سیاست او د نړۍ د نظم نشتوالی

فرانسیس فوکویاما، چې د سیاسي علومو یو پېژندل شوی نظریه‌پرداز دی، په خپله تازه لیکنه کې چې د «پرسوېژن» په نوم امریکايي خپرونه کې خپره شوې، وایي چې د ډونالډ ټرمپ لپاره کومه روښانه «دکترین» (ثابت سیاست) نه شته.

بریانیوز ( یکشنبه، ١٦ حمل ١٤٠٥)

د هغه په وینا، د امریکا چلند د منظم اصولو او تګلارو پر بنسټ نه، بلکې د ولسمشر د شخصي ګټو او اندېښنو له مخې روان دی.

هغه زیاتوي چې د ټرمپ ذهن له کینې، غوسې، بې‌اساسه کیسو، جعلي واقعیتونو، د فاکس نیوز له خبرو، او هغو ښکاره دروغو ډک دی چې خپله یې هم ورباندې باور کړی دی.

فوکویاما وایي چې د بهرني سیاست لپاره منظمې تګلارې ډېرې مهمې دي، ځکه همدا دکترین د بهرنیو چارو وزارت، پوځ او استخباراتي ادارو کارونه همغږي کوي. خو اوس مهال دا ادارې په سمه توګه کار نه کوي.

د هغه په وینا، دا ادارې اوس د داسې کسانو تر واک لاندې دي چې یوازې د ټرمپ د خوښ ساتلو هڅه کوي، لکه تولسي ګبرد چې د ملي استخباراتو مشره ده. همدارنګه، هغه د دفاع وزیر پیت هګست یو توندخویه او ستونزمن کس بولي، او وایي چې ټرمپ پر داسې کسانو لکه سټیف وېټکاف او جېرډ کوشنر تکیه کوي چې لازم تجربه او پوهه نه لري.

فوکویاما د وینزویلا مثال ورکوي او وایي چې هلته د نیکولاس مادورو پر ضد یو عملیات چې په تصادفي ډول بریالی شو، ټرمپ دې ته وهڅاوه چې فکر وکړي امریکا کولی شي په لږ لګښت پوځي عملیات ترسره کړي او حتی وستایل شي. دا کار د هغه په ځان‌باورۍ کې زیاتوالی راوست.

تر دې وروسته، کله چې ترې وپوښتل شول چې ایا د نړیوالو اقداماتو لپاره کوم حد شته، هغه وویل یوازینی څه چې هغه درولی شي «خپل اخلاق» دي.

فوکویاما همدارنګه وایي چې بنیامین نتانیاهو ټرمپ دې ته وهڅاوه چې فکر وکړي ایران هم د وینزویلا په څېر دی او حکومت به یې ژر ړنګ شي. د هغه په وینا، ټرمپ په دې وخت کې پر خپل «شهود» ډېر باور پیدا کړی و. حتی کله چې ترې وپوښتل شول چې د ایران جګړه به کله پای ته ورسېږي، هغه وویل: «زه یې په خپلو هډوکو کې احساسوم.»

فوکویاما وایي چې ځینې شنونکي هڅه کوي د ټرمپ له خبرو او کړنو څخه یو منظم سیاست راوباسي، خو په دې قضیه کې داسې څه نه شته. حتی هغه سند چې د «ملي امنیت ستراتیژي» په نوم جوړ شوی، د حکومت له واقعي سیاست سره هېڅ تړاو نه لري.

دغه سند ټینګار کوي چې امریکا باید پر لویدیځه نیم‌کره تمرکز وکړي او د اروپا اهمیت کم کړي، او منځني ختیځ ته ډېر پام ونه کړي. په دې سند کې یوازې دوه ځله د ایران نوم اخیستل شوی او هغه هم د امریکا لپاره لوی ګواښ نه دی بلل شوی.

خو فوکویاما وایي چې د حکومت عملي کړنې له دې سند سره هېڅ اړخ نه لګوي.

هغه زیاتوي چې ایران اوس د امریکا لپاره مستقیم ګواښ نه دی، او ښایي په راتلونکي کې هم نه وي، خو د اسرائیل لپاره ګواښ بلل کېدای شي. او که د اسرائیل امنیت د امریکا حیاتي ګټه وګڼل شي، دا هماغه «د ماموریت پراخول» دي چې خپله دا سند یې مخالفت کوي.

فوکویاما وایي چې ټرمپ د خپلې دوهمې دورې په پیل کې لږ احتیاط درلود او هڅه یې وکړه چې اسرائیل له ایران سره له جګړې راوګرځوي، خو کله چې اسرائیل برید وکړ، یو فرصت برابر شو چې ټرمپ ونه شو کولی ځان ترې وساتي.

هغه وایي چې د کانګرس غړي، خبریالان او نړیوال مشران به هېڅکله روښانه ځواب ترلاسه نه کړي، ځکه د ټرمپ اصلي هدفونه هغه څه دي چې د هغه سیاسي موقف پیاوړی کړي یا هغه او د هغه کورنۍ شتمنه کړي.

په پای کې، فوکویاما دا نتیجه اخلي چې اوس کومه روښانه تګلاره نه شته، او له همدې امله د نړۍ لپاره هم کوم منظم نظام نه دی پاتې.

هغه ټینګار کوي:

«دا ښه نه ده چې د نړۍ تر ټولو ځواکمن هېواد د روښانو اصولو پر ځای، د یو شخص د شخصي غوښتنو پر بنسټ اداره شي.»