پیشگامان شعار «من افغان نیستم» چه کسانی هستند؟

 نویسنده : دکتر آصف مبلغ، استاد دانشگاه

«این شعار تا چه اندازه عمق اجتماعی دارد و تا چه حد یک ابزار سیاسی است؟ پیشگامان این جریان چه کسانی‌اند و طرح آنان برای هویت ملی افغانستان چیست؟ و آیا واقعاً می‌تواند گرهی از مسائل پیچیده و تاریخی افغانستان باز کند؟»

بریانیوز:(۱۶قوس/لیندی) چندی است که کمپاین «من افغان نیستم» بار دیگر در فضای مجازی برجسته شده است. برخی نیز در دفاع از این کمپاین نوشته‌های طولانی و تئوریک منتشر کرده‌اند که در ادامه به آن‌ها نیز پرداخته خواهد شد. اما پیش از هر چیز، پرسش‌های اساسی زیر مطرح می‌شود:

ماهیت این کمپاین چیست؟

این بحث چقدر در میان توده‌های افغانستان ریشه دارد؟

تا چه اندازه عمق اجتماعی دارد و تا چه حد یک ابزار سیاسی است؟ پیشگامان این جریان چه کسانی‌اند و طرح آنان برای هویت ملی افغانستان چیست؟ و آیا واقعاً می‌تواند گرهی از مسائل پیچیده و تاریخی افغانستان باز کند؟

این نوشتار تلاش دارد به‌اختصار به این پرسش‌ها پاسخ دهد.

۱. زمینهٔ تاریخی و مشکل ناکامی دولت–ملت‌سازی

تاریخ سیاسی معاصر افغانستان مملو از فراز و نشیب است. بسیاری از حکومت‌های خاندانی گذشته، کارنامهٔ قابل دفاعی نداشته‌اند. در نبود عدالت، نهادهای کارآمد و ساختارهای حکمرانی مؤثر، فقر، بی‌ثباتی و توسعه‌نیافتگی به تجربهٔ مشترک مردمان این سرزمین تبدیل شده است.

حاکمیت‌های استبدادی گذشته نه در ایجاد دولت–ملت مدرن، نه در تأمین رفاه و نه در تحقق عدالت اجتماعی موفق بوده‌اند.

اما پرسش بنیادین اینجاست که ریشهٔ این ناکامی‌های مکرر چیست؟

آیا همان‌گونه که پیشگامان کمپین ادعا می‌کنند، نام «افغانستان» یا هویت «افغان»  و یا یک قوم خاص مشکل اصلی ماست؟

آیا تغییر نام, حتی اگر قابل اجرا باشد، می‌تواند ساختارهای معیوب قدرت، بی‌عدالتی و تبعیض را اصلاح کند؟

۲. ماهیت بحران: تبار، نام یا ساختار قدرت؟

باور این نوشتار بر این است که ریشهٔ اساسی بحران افغانستان، نه در نام ها ، بلکه در ساختار قدرت، فرهنگ سیاسی و شیوهٔ اعمال حاکمیت نهفته است. آنچه افغانستان را به بحران کشاند، انحصار، استبداد و تبعیض بود؛ نه واژهٔ «افغان» یا افغانستان. ونه تعلق تباری.

تجربهٔ چهار دههٔ اخیر نشان می‌دهد که برخی حکومت‌های غیرپشتون نیز در زمان قدرت بسا عملکردی انحصارگرایانه‌تر، تنگ‌نظرانه‌تر و حذف‌گراتر از حکومت‌های پیشین داشته‌اند.

این واقعیت تأکید می‌کند که انحصار، یک مسئلهٔ ساختاری است، نه یک مسئلهٔ قومی.

شواهد سیاسی و تاریخی نشان می‌دهد که اگر  این حکومت‌ها و جریانها مجال تثبیت کامل می‌یافتند، احتمال بروز پاک سازی قومی، مذهبی، زبانی و فرهنگی دور از ذهن نبود.

روایت‌های ازبیک‌ها، پشتونها و هزاره‌های سنی شمال را باید شنید. رویکرد حذف گرایانۀ  عطا محمد نور در مزار را باید دید.  درد دل هزاره ها و پشتونهای هرات از زمان حاکمیت استبدادی اسماعیل خان  را باید شنید و از خود پرسید که اساسا چه تفاوتی بین رویکرد محمد گل مهمند و اینها وجود دارد؟ 

و چرا یک بار هم رویکرد این مجموعه ها مورد استنطاق عدالت قرار نمی گیرد؟

اگر هدف این جریانها حقیقتا حاکمیت قانون و عدالت و تغییر ساختار سیاسی از ساختار هژمون به ساختار عدالت گستر بود چرا در دهه ی هفتاد در مقابل طرح اصولی هزاره ها برای تحول ساختاری در قدرت تمام قد ایستادند و با بمب بیلری پاسخ دادند؟

۳_ خطای تحلیلی: تقلیل بحران به «قوم»

برخی از دوستان با ارائهٔ آدرس نادرست می‌کوشند ریشه‌های ظلم، استبداد و انحصار را به یک قوم خاص فروبکاهند؛ رویکردی که از منظر علمی و اخلاقی، تحریف واقعیت‌های تاریخی و اجتماعی است. تجربهٔ سیاسی افغانستان نشان می‌دهد که انحصار قدرت، پدیده‌ای ساختاری است نه تباری.

طولانی‌نویسی برخی از مدافعان کمپاین، که عمدتاً خارج از بستر اجتماعی و سیاسی افغانستان زندگی می‌کنند و در فضای حوزهٔ قم به ادبیات جدلی خو گرفته‌اند، بیشتر به انحراف بحث و دور شدن از مسئلهٔ اصلی منجر می‌شود.

تجربه‌های زیسته نشان داده است که بسیاری از «مدعیان مدینهٔ فاضله» هنگام آزمون قدرت، کارنامهٔ مطلوبی ارائه نکرده‌اند و  خود بخشی از چرخهٔ انحصار و تبعیض و از همه مهمتر شکست تلاشها برای تغییر در ساختار قدرت و سیاست در افغانستان  بوده‌اند. همین دوستان همیشه شاکی و مسئولیت گریز، در ۴۰ سال گذشته بخشی کلانی از قدرت و سیاست در افغانستان بوده اند اما در بسیاری موارد مانع تغییرات اساسی و شکست اصلاحات خودشان بوده اند. بی انصافی است که مسئولیت تمام شکستها به دوش سیاستگر پشتون افگنده شود و دیگران  جامه ی سفید عصمت بر تن کرده همیشه طلب کار باشند.

۴_ طرح پیشگامان کمپین چیست و چقدر عملی است؟

سؤال مهم این است که این مجموعه برای حل معضل افغانستان و مسئلهٔ هویت ملی چه طرحی دارد؟

تا چه اندازه طرح‌های آنان عملی، پایدار و نجات‌بخش است؟

پیشگامان کمپین عمدتاً به دنبال ساختن یک هویت جایگزین هستند. برخی از آنان سال‌هاست که «خراسان» و «خراسانی» را به‌عنوان هویت بدیل مطرح می‌کنند.

اما واقعیت اجتماعی افغانستان نشان می‌دهد که این پروژه از سطح شعار فراتر نخواهد رفت و ظرفیت تبدیل شدن به یک چارچوب جامع هویتی را ندارد.

حتی اگر فرض کنیم این طرح از نظر سیاسی توفیق یابد، پرسش‌های کلیدی دیگری همچنان بی‌پاسخ می‌ماند:

جایگاه هزاره، ازبیک و پشتون در هویت سیاسی خراسان/خراسانی چیست؟

آیا حاملان این پروژه، تجربهٔ عملی لازم برای ایجاد یک ساختار عادلانه و فراگیر دارند؟

۵_  رونمایی از  شونیسم دیگر

باور من این است که پروژهٔ «خراسان/خراسانی» نه‌تنها ظرفیت حل بحران هویت ملی را ندارد، بلکه پتانسیل تبدیل شدن به یک شونیسم و تبارگرایی کور، حتی بدتر از شونیسم‌های گذشته، را داراست.

با توجه به پیشینهٔ فکری و سیاسی حاملان آن، بعید است که در این چارچوب، هزاره، ازبیک و پشتون جایگاه برابر و واقعی داشته باشند.

این نگرانی همچنین از تجربهٔ گذشته ناشی می‌شود؛ جایی که برخی از رهبران و جریان‌های همین طیف، در عمل به انحصار، حذف، مرکزگرایی و تحمیل فرهنگی تمایل نشان داده‌اند.

۶_ همراهی ناآگاهانه/منفعت طلبانه

اینکه شماری از هزاره‌ها و دیگر اقوام «نخوانده امضا»  کرده از این پروژه حمایت می‌کنند، خود نشان‌گر نوعی ابهام سیاسی، فشار احساسی یا منافع موقت شخصی و گروهی است. من داغ شدن مجدد این کمپاین را بی ارتباط با تحرکات اخیر محور آمریکا_پاکستان و تحولات شتاب گیرنده ی کشور نمی دانم.

اما باید یاد اور شوم که بسیاری از این افراد پیامدهای بلندمدت چنین پروژه‌هایی را درک نمی‌کنند یا گرفتار محاسبات کوتاه‌مدت‌اند.