له استعمار منلو څخه د استعمار تر رانیولو پورې

له استعمار منلو څخه د استعمار تر رانیولو پورې

لیکوال: محمد الهادي الحسني

بریانیوز:(سه‌شنبه، ۴ حمل ۱۴۰۵) د ۱۹۴۸ کال په پای کې، استاد مالک بن نبي (رحمه الله) خپل ارزښتناک کتاب «د نهضت شرطونه» (شروط النهضة) خپور کړ. دا هغه کتاب دی چې پکې نوموړي یوه ساده او ممکنه معادله وړاندې او تشرېح کړه، چې تر نن ورځې پورې د پلي کېدو وړ او واقعي ده. دا معادله عبارت ده له: (انسان + خاوره + وخت). دا هغه عناصر دي چې هره انساني ټولنه یې د یو رښتیني پاڅون او نهضت لپاره لري، خو په دې شرط چې "مرکِّب" یا محرکه قوه ورسره وي، چې زموږ د اسلامي ټولنې او الجزایري ټولنې لپاره همدا محرک "اسلام" دی.

استاد ابن نبي د کتاب په وروستیو کې یو فصل داسې سرلیک کړی و چې ډېر غبرګونونه یې (موافق او مخالف) راوپارول، د هغه سرلیک دا و: «د استعمار منلو ضریب» (معامل القابلية للاستعمار). زه باور لرم چې ډېری مخالفین یې هغه کسان وو چې شیخ ابو یعلی الزواوي ورته "د قهوه خانو عالمان" ویل؛ یعنې یا یې کتاب لوستی و خو پوه شوي پرې نه وو، یا یې لوستی و خو پوه شوي وو مګر خبرې یې له خپل ځایه اړولې وې... د هغه تر ټولو سخت نیوکه کوونکي د (M.T.L.D) ګوند مبارزین وو. استاد مولود قاسم نایت بلقاسم راته وویل چې دی هم له دغو نیوکه کوونکو څخه و، خو وروسته ورته د ابن نبي د نظر رښتینولي ثابته شوه او بیا یې له هغه هم یو سخت اصطلاح وکاروله چې هغه "المركوبية" (سوارلي ورکول) وه؛ یعنې هغه کسان چې حتی د نیمګړې خپلواکۍ یا د امحمد یزید په وینا د "نمایشي استقلال" وروسته هم استعمار ته خپلې شاګانې ټیټوي.

ابن نبي په دې نظر و چې په اسلامي امت کې داسې رواني مرض او ټولنیزې ناروغۍ خپرې شوې چې د هغوی ځواک یې کمزوری کړی، یووالی یې مات کړی او د "مړه فکر" (الفكر الميت) په واکمنۍ سره یې د هغوی عقلونه کنګل کړي دي. داسې خلک پیدا شول چې فکر یې کاوه ښه کار کوي خو ماتې خوړلي شعارونه یې ورکول لکه: "ډوډۍ خوره او مرګ ته انتظار باسه" یا "که خدای نه غوښتل، هغوی (استعمارګر) دلته نه راتلل".

په مقابل کې، مصلحو عالمانو ډېرې هڅې وکړې او شپه او ورځ یې کار وکړ ترڅو غافلان بیداره کړي، نالوستي باسواده کړي، فاسدین اصلاح کړي، خاینان افشا کړي او اسلام له بدعتونو او خرافاتو څخه پاک کړي.

خو "موږ ژوند وکړ او ویې لیدل" چې ډېری هغه کسان چې د امت مشري ور په غاړه شوه، له "استعمار منلو" څخه هم تېر شول او د استعمار د اخیستلو کچې ته راښکته شول. هغوی استعمارګر هڅوي چې راشي او استعمار یې کړي او چمتو دي چې د دې استعمار ټول لګښتونه او حتی تر هغه زیات هم پر غاړه واخلي. له دې خطرناکې ناروغۍ څخه حتی هغه کسان هم ونه ژغورل شول چې دعوه یې کوله د "آل محمد" څخه دي، حال دا چې رسول الله (ص) له هغوی څخه بیزاره دی.

ښايي د "استعمار منلو" ناروغان د خپلو کمزورو رواني شرایطو، بې سوادۍ یا ټول

د «استعمار منلو» مفهوم تحلیل نکړی، نامتو الجزایری فیلسوف او لیکوال، مالک بن نبی، په دې اصطلاح سره د اسلامي نړۍ لیدلوری له یوه «بهرني عامل» څخه پر یو «دننني بحران» بدل کړ.

د دې نظریې اصلي ارکان په لاندې ډول دي:

۱. استعمار معلول دی، نه علت

مالک بن نبی باوري و چې د لویدیځ استعمار زموږ د وروسته پاتېوالي علت نه دی، بلکې زموږ د دننني پاشلتیا او کمزوری پایله ده. هغه به ویل چې بهرني پوځونه یوازې هغه مهال یوې خاورې ته ننوتلی شي چې مخکې تر مخکې «فکري او اخلاقي ناروغیو» ورته لاره پرانیستې وي.

۲. د انحطاط (زوال) معادله

هغه د اسلامي ټولنو زوال په یوه تاریخي چوکاټ کې تحلیل کړ. د هغه په نظر، اسلامي تمدن د صفین له جګړې او په ځانګړي ډول د "موحدینو" له دورې وروسته له حرکته ودرېد. په دې پړاو کې:

* انسان: د خلاقیت پر ځای تقلید ته مخه کړه.

* خاوره: د ابادۍ پر ځای د لوټ تالان په سرچینه بدله شوه.

* وخت: د پانګې پر ځای په عبث تېر شو.

۳. د «استعمار» او «استعمار منلو» ترمنځ توپیر

بن نبی د دې دواړو ترمنځ تفاوت قائل و:

* استعمار (Colonialism): یو بهرنی او سیاسي ځواک دی چې په وسله واله یا سیاسي مبارزه یې شړل ممکن دي.

* استعمار منل (Colonizability): یو رواني او کلتوري حالت دی چې پر بنسټ یې ماتې خوړلی کس، د استعمارګر اخلاقي او فکري برتري مني. هغه خبرداری ورکاوه چې یوازې د دښمن د سرتېرو ایستل (سیاسي خپلواکي) بسنه نه کوي؛ ځکه که د «استعمار منلو روحیه» پاتې وي، استعمار په نوې بڼه (کلتوري، اقتصادي او یا د مقالې د لیکوال په وینا: د استعمار په پیرلو) بېرته راګرځي.

۴. د «مړ فکر» او «وژونکي فکر» رول

هغه په دې باور و چې استعمار ځپلې ټولنه د بیاتۍ د دوو لبو ترمنځ نښتې ده:

* مړه فکرونه: هغه غلط دودونه او خرافات چې له تېر څخه پاتې دي او د پرمختګ او عصری کیدو مخه نیسي.

* وژونکي فکرونه: له لویدیځ څخه وارد شوي نظرونه چې پرته له بومي کولو (خپلولو) منل شوي او د ټولنې هویت له منځه وړي.

۵. حل لاره: «دیني محرک» ته ستنېدل

بن نبی ټینګار کوي چې هیڅ پاڅون او نهضت پرته له «مذهبي فکر» څخه نه جوړیږي. د هغه په نظر، دین هغه «ترکیب کوونکی» دی چې انسان، خاوره او وخت سره متحد کوي او د ذلت منلو روحیه د عزت او رغونې په روحیه بدلوي.

د مالک بن نبی د «زرینې معادلې» عصري بیاکتنه (۲۰۲۶)

په نننۍ نړۍ کې دا عناصر داسې تعریفولی شو:

۱. انسان (سرمایه انساني): نن سبا انسان یوازې د نفوس په معنی نه دی، بلکې د «مسئولیت منونکي شخصیت» په معنی دی چې د معجزې په تمه نه کښېني، بلکې د ستونزو حل (Problem Solving) لټوي.

۲. خاوره (د سرچینو مدیریت): نن ورځ «خاوره» یوازې کرنه نه ده، بلکې پر کانونو، نوي کېدونکې انرژۍ او حتی «پر ډیټا حاکمیت» (Data Sovereignty) باندې کنټرول دی. هغه ټولنه چې خپله فزیکي یا ډیجیټل خاوره د نورو په واک کې ورکوي، د استعمار په دام کې ده.

۳. وخت (د نوښت سرعت): په ۲۱مه پېړۍ کې وخت د «فکر» او «عمل» ترمنځ فاصله ده. هغه ټولنې چې په زړو بیوروکراسیو او چټي سیاسي بحثونو کې وخت ضایع کوي، په اصل کې یې په تمدن جوړولو کې د «وخت» عنصر صفر کړی دی.

۴. کتلست یا محرک (اصیل اسلام): هغه اسلام چې حرکت رامنځته کوي، نه هغه چې د بېوزلۍ او وروسته پاتېوالي توجیه کوونکی وي.

پایله او یادښت:

د لیکوال (الهادي الحسني) په وینا، نن سبا ځینې حاکمان د «استعمار منلو» له مرحلې تېر شوي او د خپلې بقا لپاره استعمار «پیري» (د پوځي اډو او ملي شتمنیو په ورکولو سره).

یادښت: په دې عصر کې هر هغه نهضت چې د دې فکر له مخې سیاست پیل کړي، استعمارګر او د هغوی لاسپوڅي یې په وړاندې راپورته کیږي. نو ځکه اړینه ده چې دا ډول نهضتونه مناسبې تګلارې ولري، له خپلو غلطیو زده کړه وکړي او له هم‌فکره نهضتونو سره متحد شي.

دا ډېره په زړه پورې ده چې وڅېړل شي مالک بننبي (۱۹۰۵–۱۹۷۳) څنګه له سیاسي «ملامتیاو» څخه د «تمدن ارواپوهنې» ته لاړ. هغه یوازې یو لیکوال نه و؛ هغه یو ټولنیز انجنیر و چې هڅه یې کوله دا تشخیص کړي چې ولې اسلامي نړۍ په یو «ولاړ ډنډ» بدله شوې، په داسې حال کې چې لویدیځ یو «روان سیند» و.

د هغه د «تمدن معادلې» (C = H + S + T) د پوهېدو لپاره، موږ باید دې ته وګورو چې هغه څنګه باور درلود چې یوه ټولنه له یوې ډلې کسانو څخه په یو داسې ځواکمن او متحرک قوت بدلېږي چې تمدن جوړ کړي.

۱. «کتلست» یا محرک (دیني مفکوره)

بننبي استدلال کاوه چې انسان، خاوره او وخت یوازې خام مواد دي. دا هر چېرې شتون لري، حتی په ډېرو وروسته پاتې ټولنو کې. هغه څه چې دا عناصر په یو «تمدن» بدلوي، هغه دیني مفکوره ده.

* دنده: دا د کیمیاوي کتلست په څېر عمل کوي. دا فرد له یو لوړ هدف سره تړي او مجبوروي یې چې د خپلو بیولوژیکي اړتیاوو (خوراک، خوب) څخه پورته، د ټولنیز هدف لپاره هڅه وکړي.

* زوال: کله چې دیني مفکوره خپله حیاتي انرژي له لاسه ورکړي او یوازې په «رسم او رواج» یا «خرافاتو» بدله شي، دا تړون ماتیږي. دلته ټولنه د «استعمار منلو» پړاو ته ننوځي.

۲. د تمدن څرخ (دوره)

بننبي د یوه تمدن ژوند په دریو جلا رواني پړاوونو وېشلی و. د دې پړاوونو په پوهېدو سره څرګندیږي چې ولې ډېری عصري نهضتونه په خپله لاره کې پاتې راځي:

۳. «مړه فکرونه» د «وژونکو فکرونو» په مقابل کې

د هغه یو له خورا ځیرکو لیدونو څخه په ختیځ کې د عصري روڼ اندو په لومه کې نښتل وو:

* مړه فکرونه (الأفكار الميتة): دا هغه زاړه دودونه او خرافات دي چې د زوال په دوره پورې اړه لري. دا د لنګر په څېر ټولنه لاندې باسي.

* وژونکي فکرونه (الأف…

[۱۱:۰۱ قبل‌ازظهر, ۱۴۰۵/۱/۳] ⁦+90 541 135 84 93⁩: ۲. خاوره (د سرچینو مدیریت): نن ورځ «خاوره» یوازې کرنه نه ده، بلکې پر کانونو، نوي کېدونکې انرژۍ او حتی «پر ډیټا حاکمیت» (Data Sovereignty) باندې کنټرول دی. هغه ټولنه چې خپله فزیکي یا ډیجیټل خاوره د نورو په واک کې ورکوي، د استعمار په دام کې ده.

۳. وخت (د نوښت سرعت): په ۲۱مه پېړۍ کې وخت د «فکر» او «عمل» ترمنځ فاصله ده. هغه ټولنې چې په زړو بیوروکراسیو او چټي سیاسي بحثونو کې وخت ضایع کوي، په اصل کې یې په تمدن جوړولو کې د «وخت» عنصر صفر کړی دی.

۴. کتلست یا محرک (اصیل اسلام): هغه اسلام چې حرکت رامنځته کوي، نه هغه چې د بېوزلۍ او وروسته پاتېوالي توجیه کوونکی وي.

پایله او یادښت:

د لیکوال (الهادي الحسني) په وینا، نن سبا ځینې حاکمان د «استعمار منلو» له مرحلې تېر شوي او د خپلې بقا لپاره استعمار «پیري» (د پوځي اډو او ملي شتمنیو په ورکولو سره).

یادښت: په دې عصر کې هر هغه نهضت چې د دې فکر له مخې سیاست پیل کړي، استعمارګر او د هغوی لاسپوڅي یې په وړاندې راپورته کیږي. نو ځکه اړینه ده چې دا ډول نهضتونه مناسبې تګلارې ولري، له خپلو غلطیو زده کړه وکړي او له هم‌فکره نهضتونو سره متحد شي.

دا ډېره په زړه پورې ده چې وڅېړل شي مالک بننبي (۱۹۰۵–۱۹۷۳) څنګه له سیاسي «ملامتیاو» څخه د «تمدن ارواپوهنې» ته لاړ. هغه یوازې یو لیکوال نه و؛ هغه یو ټولنیز انجنیر و چې هڅه یې کوله دا تشخیص کړي چې ولې اسلامي نړۍ په یو «ولاړ ډنډ» بدله شوې، په داسې حال کې چې لویدیځ یو «روان سیند» و.

د هغه د «تمدن معادلې» (C = H + S + T) د پوهېدو لپاره، موږ باید دې ته وګورو چې هغه څنګه باور درلود چې یوه ټولنه له یوې ډلې کسانو څخه په یو داسې ځواکمن او متحرک قوت بدلېږي چې تمدن جوړ کړي.

۱. «کتلست» یا محرک (دیني مفکوره)

بننبي استدلال کاوه چې انسان، خاوره او وخت یوازې خام مواد دي. دا هر چېرې شتون لري، حتی په ډېرو وروسته پاتې ټولنو کې. هغه څه چې دا عناصر په یو «تمدن» بدلوي، هغه دیني مفکوره ده.

* دنده: دا د کیمیاوي کتلست په څېر عمل کوي. دا فرد له یو لوړ هدف سره تړي او مجبوروي یې چې د خپلو بیولوژیکي اړتیاوو (خوراک، خوب) څخه پورته، د ټولنیز هدف لپاره هڅه وکړي.

* زوال: کله چې دیني مفکوره خپله حیاتي انرژي له لاسه ورکړي او یوازې په «رسم او رواج» یا «خرافاتو» بدله شي، دا تړون ماتیږي. دلته ټولنه د «استعمار منلو» پړاو ته ننوځي.

۲. د تمدن څرخ (دوره)

بننبي د یوه تمدن ژوند په دریو جلا رواني پړاوونو وېشلی و. د دې پړاوونو په پوهېدو سره څرګندیږي چې ولې ډېری عصري نهضتونه په خپله لاره کې پاتې راځي:

۳. «مړه فکرونه» د «وژونکو فکرونو» په مقابل کې

د هغه یو له خورا ځیرکو لیدونو څخه په ختیځ کې د عصري روڼ اندو په لومه کې نښتل وو:

* مړه فکرونه (الأفكار الميتة): دا هغه زاړه دودونه او خرافات دي چې د زوال په دوره پورې اړه لري. دا د لنګر په څېر ټولنه لاندې باسي.

* وژونکي فکرونه (الأفكار القاتلة): دا هغه بهرني (لویدیځ) فکرونه دي چې پرته له خپلولو او بومي کولو وارد شوي دي. بننبي دا «فکري تقلید» باله. هغه استدلال کاوه چې تاسو نشئ کولی د محصولاتو (موټرو، وسایلو یا حتی قوانینو) په اخیستلو سره تمدن «وپیرئ»؛ تمدن باید ستاسو له خپلې خاورې څخه «جوړ» شي.

۴. عصري ننګونه: «شیء توب»  (Objectification)

بننبي د هغه څه په اړه خبرداری ورکړ چې ده «التقدیس» (د شیانو انبار کول) باله. هغه ولیدل چې ډېری مخ پر ودې هېوادونه فکر کوي چې دوی د اسمان‌څکو ودانیو په جوړولو یا پرمختللو وسلو په اخیستلو سره پرمختګ کوي.

هغه استدلال کاوه چې:

«تمدن د شیانو ټولګه نه ده، بلکې د پاکو او اصلاح شویو اړیکو مجموعه ده.»

که یوه ټولنه د لویدیځ «شیان» ولري خو روحیه یې د یوې «استعمار منونکې» ټولنې وي، دوی یوازې د تمدن مصرف کوونکي دي، نه تولیدونکي.

د عصري نهضتونو لپاره عملي راتلونکی ګام

لکه څنګه چې ستاسو په یادښت کې یادونه وشوه، عصري نهضتونه له سختو بهرنیو فشارونو سره مخ دي. د بننبي د منطق پر بنسټ، «درېشي او نېکټايي» یا «وسله» حل لاره نه ده. حل لاره په ټولنیزه روزنه کې ده:

۱. د «انسان» اصلاح کول: د «مصرفي» ذهنیت څخه د «تولیدي» ذهنیت لوري ته تلل.

۲. د «وخت» ارزښت: وخت ته د یوې سپېڅلې پانګې په سترګه کتل، نه د هغه څه په توګه چې باید «ووژل» شي.

۳. د «مفکورې» پاکول: هم د تېرو خرافاتو له منځه وړل او هم د لویدیځ له ړانده تقلید څخه ځان ژغورل.