د طالبانو سیاستونه؛ افغانستان د نړۍ له انزوا او پراخو بشري ستونزو سره مخ

د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته افغانستان له ژور سیاسي، اقتصادي او بشري بحران سره مخ شوی دی. نړۍواله انزوا، د بهرنیو مرستو کمښت، د ښځو او نجونو پر حقونو پراخ محدودیتونه، د بیان د آزادۍ ځپل او د ټولنې د پراخو برخو له سیاسي او ټولنیز مشارکت څخه محرومول هغه عمده ستونزې دي چې د طالبانو د واکمنۍ په دوره کې یې د افغانانو ژوند اغېزمن کړی دی.

بریانیوز- پنجشنبه ١٢ سنبله ١٤٠٥

سکای نیوز په خپل تازه راپور کې ویلي، د نجونو پر زده‌کړو د بندیز دوام او پر ښځو د پراخو محدودیتونو لګول د افغانستان د نړۍوالې انزوا له مهمو لاملونو څخه دي. د طالبانو له واکمنېدو وروسته نجونې له شپږم ټولګي پورته له ښوونیز بهیر څخه منع شوې او ښځې له زده‌کړو، ډېرو کاري فرصتونو او د عامه ژوند له ګڼو برخو څخه په پراخه کچه څنډې ته شوې دي.

ملګرو ملتونو د طالبانو د ښځو پر وړاندې ځینې تګلارې د «جنسیتي توپیر» په توګه یادې کړې دي. د بشري حقونو بنسټونه وايي، د ښځو پر زده‌کړو، کار، تګ راتګ، رسنیو، عامه فعالیتونو او نورو ټولنیزو برخو محدودیتونه نه یوازې د ښځو اساسي حقونه تر پښو لاندې کوي، بلکې د افغانستان اقتصادي او ټولنیز پرمختګ هم له جدي خنډونو سره مخ کوي.

د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د بیان د آزادۍ وضعیت هم له جدي نیوکو سره مخ شوی دی. خبریالان او مدني فعالان له فشارونو، ګواښونو او محدودیتونو سره مخ شوي او د انتقاد لپاره د فضا تنګېدل د هېواد د رسنیو او مدني ټولنې پر فعالیتونو اغېز کړی دی.

د نړۍوالو مرستو د کمېدو، اقتصادي محدودیتونو او د کاري فرصتونو د کمښت له امله په افغانستان کې بې‌وزلي او بشري اړتیاوې هم زیاتې شوې دي. د دې وضعیت اصلي بار د عامو افغانانو پر اوږو دی؛ په ځانګړي ډول هغه کورنۍ چې د کار، عاید او لومړنیو خدماتو له کمښت سره مخ دي.

د بشري حقونو یو شمېر بنسټونه ټینګار کوي چې له طالبانو سره د اړیکو عادي کول باید د ښځو او نجونو د حقونو له عملي پرمختګ سره تړلي وي. د دوی په باور، اقتصادي اړیکې او نړۍوالې مرستې باید داسې وي چې د افغان ولس اړتیاوې پوره کړي، خو په ورته وخت کې د بشري حقونو د وضعیت د ښه کېدو لپاره هم واضح شرطونه ولري.

په همدې حال کې، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د امریکا او نورو هېوادونو سره د لا زیاتو اړیکو غوښتنه کړې او د افغانستان د کانونو، کرنې او سوداګرۍ په برخو کې یې د همکاریو د پراختیا وړاندیزونه کړي دي.

خو افغان ښځینه فعالانې او یو شمېر سیاسي څېرې ټینګار کوي چې اقتصادي او سیاسي تعامل باید د نجونو د زده‌کړو د حق له بېرته راګرځېدو، د ښځو د کار د حق له تأمین او د اساسي بشري حقونو له رعایت سره مل وي.

منتقدین وايي، طالبان له نړۍ سره د اقتصادي او سیاسي اړیکو د پراخېدو غوښتنه کوي، خو په کور دننه یې د ښځو او نجونو پر وړاندې د محدودیتونو د کمولو لپاره د پام وړ عملي ګام نه دی اخیستی. د دوی په باور، تر هغه چې د نجونو ښوونځي او پوهنتونونه تړلي وي، ښځې له کار او عامه مشارکت څخه محرومې وي او د بیان او مدني فعالیتونو پر وړاندې محدودیتونه موجود وي، د افغانستان د عادي کېدو ادعا به له جدي پوښتنو سره مخ وي.

د بشري حقونو فعالان وايي، د ښځو د حقونو محدودول د افغانستان د ټولنې نږدې نیمایي برخه له اقتصادي، ښوونیز او ټولنیز مشارکت څخه محروموي. د دوی په باور، د افغانستان د راتلونکي لپاره یوازې اقتصادي مرستې کافي نه دي؛ بلکې د یوه باثباته، ټولشموله او د ټولو وګړو د حقونو درناوی کوونکي نظام اړتیا ده.