ملا هبت‌الله د ظالم امیر اطاعت عقیده ګرځوي؛ دین د سیاسي قدرت د ساتنې وسیله کوي

مولوي رحمت‌الله انډړ د ملا هبت‌الله اخوند په یوه کتاب کې د حاکم د اطاعت په اړه مطرح شوي لیدلوري تر پوښتنې لاندې راوستي او ویلي یې دي، چې د نجونو پر ثانوي او لوړو زده‌کړو بندیز ښکاره ظلم دی او هغه کسان چې دغه بندیز عملي کوي، باید د ظلم په پلي کولو کې د حاکم د اطاعت د مسئلې په اړه ځواب ووایي.

بریانیوز- جمعه، ٨ عقرب ١٤٠٥

انډړ په یوه لیکنه کې پوښتنه کړې، چې که د ملا هبت‌الله اخوند په کتاب کې راغلي وي، چې د امیر د ظلم په امر اطاعت لازم نه دی، خو که خپله امیر ظلم کوي، بیا یې هم اطاعت واجب او پر وړاندې یې بغاوت ناروا دی، نو د نجونو د زده‌کړو د مخنیوي په اړه د دغه حکم شرعي او فقهي توجیه څه ده؟

نوموړي پوښتنه کړې، چې پر نجونو د ثانوي او لوړو زده‌کړو بندیز ظلم نه دی؟ ایا د دغه بندیز امر په ظلم کې د اطاعت معنا نه لري؟ او هغه کسان چې دغه حکم عملي کوي، ایا په دې توګه د ظلم په ترسره کولو کې د امیر اطاعت نه کوي؟

مولوي رحمت‌الله انډړ په خپله لیکنه کې د امام ابوحنیفه رحمه‌الله تاریخي دریځ ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي، چې امام ابوحنیفه د اموي او عباسي واکمنیو د ظلم سخت منتقد و، د دواړو واکمنیو رسمي منصبونه یې رد کړي وو او د علویانو د پاڅونونو ملاتړ یې کړی و.

د نوموړي په وینا، امام ابوحنیفه د علویانو د پاڅونونو په اړه داسې دریځ درلود، چې د ظالمو واکمنانو پر وړاندې مبارزه یې روا بلله او د زید بن علي د پاڅون ملاتړ یې کاوه. انډړ پوښتنه کړې، چې د امام ابوحنیفه رحمه‌الله د دغه تاریخي دریځ او د ځینو متأخرو علماوو د لیدلوري ترمنځ موجود توپیر څنګه توجیه کېدای شي؟

نوموړي د حنفي فقهې د یوه معتمد عالم، ابوبکر الجصاص، د «احکام القرآن» کتاب ته په اشارې ویلي، چې الجصاص د امام ابوحنیفه د مذهب په اړه لیکلي دي:

«وكان مذهبه مشهورًا في قتال الظلمة وأئمة الجور»

ژباړه: د امام ابوحنیفه مذهب د ظالمانو او ظالمو واکمنانو پر وړاندې په وسله‌واله مبارزه مشهور و.

انډړ د زید بن علي د پاڅون په اړه د الجصاص څرګندونې هم رااخیستې دي. الجصاص لیکلي، چې د امام ابوحنیفه او زید بن علي قضیه مشهوره ده، امام ابوحنیفه هغه ته مالي مرسته استولې وه او خلکو ته یې په پټه فتوا ورکوله، چې د زید ملاتړ او د هغه تر څنګ جګړه کول واجب دي.

په «احکام القرآن» کې د الجصاص عبارت داسې دی:

«وقضيته في أمر زيد بن علي مشهورة، وفي حمله المال إليه وفتياه الناس سرًّا في وجوب نصرته والقتال معه»

ژباړه: د زید بن علي په اړه د امام ابوحنیفه دریځ مشهور دی؛ هغه زید ته مالي مرسته ورولېږله او خلکو ته یې په پټه فتوا ورکوله، چې د هغه ملاتړ او ورسره جګړه کول واجب دي.

انډړ ټینګار کړی، چې د امام ابوحنیفه رحمه‌الله فقهي تګلاره یوازې د ظالم حاکم پر وړاندې دعا کول نه وو، بلکې د هغه پر وړاندې یې د پاڅونونو ملاتړ او د ظلم د مخنیوي لپاره عملي دریځ هم درلود.

نوموړي په خپله لیکنه کې درېیمه پوښتنه هم مطرح کړې او ویلي یې دي، چې د ظالم حاکم پر وړاندې د خروج، اطاعت او عزل مسئله په اصل کې یوه سیاسي ـ فقهي موضوع ده، نه د توحید، نبوت او آخرت په څېر بنسټیزه عقیدوي مسئله.

هغه پوښتنه کړې، چې ملا هبت‌الله اخوند ولې د ظالم حاکم پر وړاندې د خروج او اطاعت موضوع په خپل کتاب کې د عقیدې په نهه اویایمه مسئله کې ځای کړې ده؟

مولوي رحمت‌الله انډړ د خپلې دې اندېښنې د تاریخي او فکري مخینې په تړاو د نولسمې پېړۍ د اصلاح‌پلوه عالم او مفکر عبدالرحمن الکواکبي نظریاتو ته هم اشاره کړې ده.

د نوموړي په وینا، الکواکبي هغه علما او فقهاء د «فقهاء الاستبداد» یا د استبداد ملاتړي فقهاء ګڼل، چې سیاسي استبداد ته دیني توجیهات برابروي او شرعي نصوص د واکمنانو د ګټو مطابق تفسیر کوي.

الکواکبي په خپل کتاب «طبائع الاستبداد ومصارع الاستعباد» کې پوښتنه کړې، چې د استبداد ملاتړو فقهاؤ دا نظریه له کومه کړې، چې واکمنان یې له حساب او مسؤولیت څخه لوړ ګڼلي دي؟

هغه لیکلي دي: «ومن يدري من أين جاء فقهاء الاستبداد بتقديس الحكام عن المسئولية حتى أوجبوا لهم الحمد إذا عدلوا...؟»

ژباړه: څوک پوهېږي چې د استبداد ملاتړو فقهاؤ دا نظریه له کومه راوړې، چې واکمنان یې له مسؤولیت او حساب ورکولو څخه سپېڅلي ګڼلي، تر دې چې که عدالت وکړي، ستاینه یې واجب بولي...؟

انډړ د خپلې لیکنې په پای کې ټینګار کړی، چې د اسلامي شریعت له مخې حاکم، امیر او خلیفه داسې غیرمسؤول او له حساب ورکولو پورته شخص نه دی، چې نه ولس ته ورښکاره کېږي، نه د خلکو پوښتنې او اندېښنې اوري او نه د هغوی د ستونزو په اړه حساب ورکوي.

د نوموړي په وینا، یو شرعي حاکم باید د خلکو له ژوند، لوږې، فقر، غم، درد او ستونزو خبر وي او د ولس د وضعیت په اړه مسؤولیت ومني. هغه زیاتوي، چې واکمن باید د تقدس تر نامه لاندې ځان له خلکو لرې نه کړي او خلک یوازې خپل اطاعت ته راونه بولي؛ ځکه د ده په باور، دا د شرعي امیر او اسلامي حکومت ځانګړنې نه دي.

یادونه: زید بن علي بن الحسین بن علي بن ابي‌طالب، د امام علي زین‌العابدین زوی او د حضرت حسین رضي‌الله‌عنه لمسی و. نوموړي په ۱۲۲ هجري قمري، چې له ۷۴۰ میلادي کال سره سمون خوري، د کوفې په ښار کې د اموي خلیفه هشام بن عبدالملک پر وړاندې پاڅون وکړ.