د طالبانو د امر بالمعروف وزارت د عقل او شریعت په اړه د وزیر د څرګندونو سپیناوی؛

د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت ویاند سیف‌الاسلام خیبر د دغه وزارت د وزیر خالد حنفي د وروستیو څرګندونو په اړه د پراخو نیوکو په غبرګون کې ویلي، چې د انسان عقل د شریعت د قطعي حکم د رد یا منلو معیار نه شي کېدای.

بریانیوز- پنجشنبه ٢٩ اسد ١٤٠٥

خیبر د چهارشنبې په ورځ پر اېکس لیکلي، چې د حنفي څرګندونې د «ناپوهۍ» له امله ناسمې تعبیر شوې دي. نوموړي ویلي: «عقل د شریعت د پوهېدو وسیله ده، نه پر شریعت حاکم.»

خالد حنفي یوه ورځ وړاندې په خپله وینا کې ویلي وو چې په الهي شریعت کې «عقل، مطالعه او څېړنه ځای نه لري» او انسان باید د شریعت احکام د خپلې خوښې او شخصي برداشت پر بنسټ ونه څېړي. د نوموړي دې څرګندونو په ټولنیزو رسنیو کې پراخ غبرګونونه راپارولي او یو شمېر کاروونکو دا د عقل، فکر او علم پر وړاندې د محدودوونکي دریځ په توګه بللی دی.

د طالبانو وزارت ویاند اوس هڅه کوي چې د حنفي د خبرو تعبیر بدل کړي او وايي، د هغه هدف د عقل بشپړ ردول نه وو، بلکې د وحې پر وړاندې د عقل د «ځای او حدودو» په اړه یې خبرې کولې.

خیبر ادعا کړې، چې عقل د شرعي متونو د پوهېدو، تدبر او د احکامو د حکمت د درک لپاره کارول کېږي؛ خو په وینا یې، که یو «قطعي الهي حکم» موجود وي، نو د انسان عقل یې د منلو یا ردولو معیار نه شي کېدای.

خو منتقدان پوښتنه کوي چې که عقل، مطالعه او څېړنه یوازې تر هغه ځایه د منلو وړ وي چې له وړاندې ټاکل شوي تفسیر سره ټکر ونه کړي، نو د دیني احکامو د فهم، نقد او اجتهاد لپاره به د انسان د فکر واقعي ونډه تر کومه حده پاتې وي؟

د حنفي د څرګندونو منتقدان باور لري چې د «قطعي حکم» مفهوم د طالبانو د دیني تفسیر د نقد پر وړاندې د یو ډول فکري خنډ په توګه کارول کېدای شي. د دوی په اند، کله چې یو ځانګړی تعبیر د شریعت یوازینی قطعي تعبیر وبلل شي، د اختلاف، پوښتنې او علمي بحث لپاره ځای تنګېږي.

خیبر پر هغو کسانو هم نیوکه کړې چې د حنفي د خبرو په اړه یې څرګندونې کړي او ویلي یې دي چې د قرآن او شریعت د تخصصي موضوعاتو په اړه باید بې له دیني زده کړو یوازې د شخصي برداشت او ټولنیزو رسنیو پر بنسټ قضاوت ونه شي.

خو دا استدلال هم یوه مهمه پوښتنه راپورته کوي: ایا د دیني موضوعاتو پر عامه بحث یوازې متخصصین حق لري، که عام خلک هم د هغو پالیسیو او تعبیرونو په اړه د پوښتنې او نقد حق لري چې په مستقیم ډول یې پر ژوند، تعلیم، کار او ټولنیزو ازادیو اغېز کوي؟

طالبان په داسې حال کې د عقل د «حدودو» خبره کوي چې د دوی د دیني تعبیر پر بنسټ په تېرو کلونو کې د ښځو پر زده کړو، کار او عامه ژوند پراخ محدودیتونه لګېدلي دي. له همدې امله، منتقدان وايي، د عقل او پوښتنې د محدودولو هر ډول دریځ باید یوازې د یوې نظري دیني مناظرې په توګه ونه کتل شي، بلکې د هغې عملي پایلې هم باید وارزول شي.

خیبر ټینګار کړی چې عقل باید «د وحې په رڼا» کې وکارول شي او وحې باید د «نیمګړي انساني عقل» تابع ونه ګرځول شي. خو د طالبانو منتقدان بیا وايي چې اصلي ستونزه د عقل او وحې ترمنځ په بحث کې نه، بلکې په دې کې ده چې څوک د وحې د تفسیر وروستی واک له ځان سره لري.

خالد حنفي په خپله وینا کې ویلي وو: «دا علم الهي علم او دا شریعت الهي شریعت دی» او د قرآن لنډیز یې په دوو امرونو کې راټول کړی و: «وکړه» او «مه کوه».

د دې بحث تر ټولو مهمه پوښتنه دا ده چې ایا د شریعت د احکامو درناوی د عقل، علمي څېړنې او پوښتنې له حق سره په ټکر کې دی، او که ستونزه د شریعت د یوه ځانګړي تعبیر د مطلق او له نقده پورته کولو په هڅه کې ده؟ د طالبانو د وروستیو څرګندونو له مخې، داسې ښکاري چې د عقل د کارولو اجازه شته؛ خو د هغه حدود د دیني واکمنۍ له خوا ټاکل کېږي—او همدا ټکی د نیوکو اصلي محور جوړوي.