حکمتیار: که عقل، تدبر او څېړنه په اسلام کې ځای نه لري، نو د قرآن د تدبر او اجتهاد لارښوونې څه معنا لري؟

انجینر حبیب‌الرحمن حکمتیار په خپله یوه لیکنه کې د طالبانو د امر بالمعروف وزیر خالد حنفي د هغو څرګندونو په اړه پوښتنې راپورته کړې دي چې د اسلام او قرآن په چوکاټ کې د عقل، تدبر، علم، مطالعې او څېړنې د ځای په اړه یې مطرح کړې دي.

بریانیوز - پنجشنبه ٢٩ اسد ١٤٠٥

حکمتیار لیکي، که د خالد حنفي مطلب دا وي چې قرآن او اسلام د عقل، تدبر، علم، ارزونې او څېړنې لپاره ځای نه لري، نو دا نظر باید د هغه شخصي لیدلوری وبلل شي، نه د ټولې اسلامي نړۍ د علماوو ګډ نظر.

نوموړی زیاتوي چې که د حنفي د خبرو او کړنو ارزونه وشي، ښايي په تدریجي ډول په ځوانانو کې د زده‌کړې او تحصیل انګېزه کمزورې شي او داسې فضا رامنځته شي چې د یوه ځانګړي نظر مخالفت ونه شي.

حکمتیار ټینګار کوي چې دا د یوه شخص نظر دی او د اسلامي نړۍ د ټولو علماوو نظر نه شي کېدای. د نوموړي په باور، که خالد حنفي غواړي دا نظر د اسلام د علماوو په نوم وړاندې کړي، لومړی باید د اسلامي نړۍ علما د خپل دریځ په اړه قانع کړي او د هغوی نظرونه هم له خپل دریځ سره برابر کړي.

هغه پوښتنه کوي چې ولې په اسلام کې بېلابېل مذاهب رامنځته شوي او ولې د اسلامي نړۍ علما یوازې پر یوه تفسیر او یوې فقهي پایلې نه دي راټول شوي؟

حکمتیار لیکي:

«قرآن یوازې په امر او نهی پورې محدود نه دی. قرآن د توحید، ایمان، آخرت، اخلاقو، عدالت، د پخوانیو قومونو د تاریخ، کورنۍ، معاملاتو، عباداتو، ټولنیزو اړیکو، تفکر او تدبر او لسګونو نورو موضوعاتو په اړه خبرې کوي.»

نوموړی بیا پوښتنه کوي چې ولې د شورا اصل ته اهمیت نه ورکول کېږي؟ ولې امانتونه د خلکو شتمني نه ګڼل کېږي؟ ولې چارې اهل کار ته نه سپارل کېږي؟ ولې د مسلمانانو رضایت ته اهمیت نه ورکول کېږي؟ ولې په بیت المال کې شفافیت نه لیدل کېږي؟ او ایا دا ټول موارد په قرآن کریم او اسلام کې نه دي راغلي؟

حکمتیار د خپل استدلال لپاره د قرآن کریم دغه آیت هم رااخلي:

«أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ»

او ژباړه یې داسې کوي:

«ایا په قرآن کې تدبر نه کوي؟»

نوموړی پوښتنه کوي چې ایا خالد حنفي پوهېږي چې په قرآن کې د «تدبر» معنا څه ده؟

د حکمتیار په وینا، قرآن کریم هغه کسان د خرد خاوندان بولي چې خبرې اوري او له هغو څخه غوره خبره انتخابوي؛ خو د نوموړي په باور، ښايي ځینې کسان داسې وي چې نه غواړي انسان له خپل عقل څخه استفاده وکړي.

هغه د قرآن کریم بل اصل ته هم اشاره کوي چې انسان ته پکې ویل شوي هغه څه مه تعقیبوئ چې په اړه یې علم او پوهه نه لرئ.

حکمتیار پوښتنه کوي:

که عقل، مطالعه او څېړنه هېڅ ځای ونه لري، نو د قرآن کریم هغه لارښوونې چې انسان تدبر ته رابولي، د خبرو اورېدو او د غوره وینا د انتخاب غوښتنه کوي، او له ناپوهۍ سره د یوې خبرې د تعقیبولو څخه منع کوي، څه معنا لري؟

نوموړی د اسلامي فقهې تاریخ ته هم اشاره کوي او وايي چې په اسلامي فقه کې د اجتهاد، قیاس، استنباط، اصول الفقه او د دلایلو د ارزونې په څېر مفاهیم له پېړیو راهیسې موجود دي.

د هغه په باور، حتی د بېلابېلو فقهي مذاهبو ترمنځ اختلاف هم دا څرګندوي چې علما د شرعي احکامو په فهم او استنباط کې د دلایلو او استدلال پر څرنګوالي بحثونه کړي دي.

حکمتیار په ځانګړي ډول د حنفي فقهې یادونه کوي او وايي چې طالبان هم ځانونه د حنفي مذهب پیروان بولي، حال دا چې استدلال او قیاس د حنفي اصول الفقه په تاریخ کې ځانګړی او پېژندل شوی ځای لري.

هغه په پای کې پوښتنې مطرح کوي چې ایا د خالد حنفي دغه خبره د هغه شخصي نظر دی، که د مسلمانانو د علماوو اجماع؟

حکمتیار لیکي: «که اجماع وي، مستند یې څه دی؟ کومو لویو علماوو د اسلامي مذاهبو په تاریخ کې ویلي چې عقل، مطالعه او تحقیق په شریعت کې هېڅ ځای نه لري؟»

هغه زیاتوي: «که قرآن خپله انسان تدبر، د غوره وینا انتخاب او له هغې خبرې څخه د ډډې کولو ته رابولي چې انسان پرې علم نه لري، نو څنګه ویل کېدای شي چې عقل او تحقیق په شریعت کې هېڅ ځای نه لري؟»

حکمتیار همداراز پوښتنه کوي چې ولې رسول الله ﷺ هغه مجتهد ته چې د سم حکم د موندلو لپاره فکري هڅه کوي، حتی د خطا په صورت کې هم د اجر یادونه کړې ده؟

نوموړی د قرآن کریم دغه آیت هم رااخلي:

«إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ»

او معنا یې داسې بیانوي:

«په آسمانونو او ځمکه کې او د شپې او ورځې په بدلېدو کې د خرد خاوندانو لپاره نښې دي.»

د حکمتیار په باور، دغه آیت ښيي چې قرآن انسان هڅوي څو نړۍ وویني، په هغې کې فکر وکړي او له هغې څخه پایله واخلي.

نوموړی په پای کې لیکي چې قرآن انسان د نړۍ د مشاهده او څېړنې لپاره هم هڅوي او په قرآن کریم کې انسان ته ویل شوي چې په ځمکه کې وګرځي او وګوري چې د خلقت پیل څنګه شوی دی.

حکمتیار وايي: «دلته قرآن یوازې نه وايي چې باور وکړه؛ بلکې وايي چې لاړ شه، ویې ګوره او څېړنه یې وکړه.»